Diz sakatlıkları: Ön çapraz bağ ve menisküs

Blogumu 3,5 sene kadar önce açtım ama gördüğünüz gibi en son yazıyı yaklaşık 1 sene önce yazmışım. Teknoloji dışında sporcu sağlığı ve takviyeleriyle de ilgileniyorum. Hatta bunlarla ilgili oldukça uzun yazılar (1 ve 2 ) yazmıştım. Şimdi bizzat yaşadığım bir sıkıntıyı ele alacağım. Öncesinde günlerce araştırmalar yaptığım için, yerli içerik tarafındaki eksiklikleri gidermeyi hedefliyorum.

Benim hikayem;

5 Nisan günü bir spor karşılaşmasının son dakikalarında sağ ayağım aniden boşa düştü. Dizimin arka tarafında ince bir sızı hissettim. Tabii her sporcu gibi pek önemsediğim söylenemez. Fakat yaklaşık 3 senedir hentbol sporundan uzak olduğum için, önlemimi de almam gerekirdi. Bu ağrının ardından 5 dakika daha koşmaya devam ettim. Karşılaşmanın ardından 1 saat kadar geçti ve dizimin tam olarak açılmadığına karar verdim. Genellikle eklem sıvısı artışlarında dizde ödem birikir. Eklem sıvısının rengi kırmızı olmaz. Eğer diz çevrenizdeki derinin rengi koyulaşmaya başlarsa derhal şırıngayla kanın alınması ve MR çektirmeniz gerekiyor. Ben de hiç şişlik oluşmadı. Belki de dizime 13 gün daha zaman vermemin sebebi de buydu ama yaptığım en büyük yanlışın bu olduğunu söylemeliyim. Ki 13 günü abuk subuk topallayarak geçirdim. Hala kızıyorum kendime…

19 Nisan sabahı Adana’ya döndüm. Çünkü durumumda hiçbir değişiklik olmadı. Hatta sağ bacağımı tam olarak kullanamadığım için ciddi şekilde güç kaybı – çubuk kraker gibi- oluştu. Ben gelmeden önce  Ortopedia Hastanesi‘nden randevu almıştık. Şehre vardığım gibi oraya gittim. Aynı gün yapılan kontrolün ardından röntgen ve MR’a girebildim. Durumum biraz garipti. Ayaktayken dizim 170 derece civarı açılabilirken; sırt üstü uzandığımda direkt kilitleniyordu. Doğal olarak benim aklıma ilk anda menisküs yırtığı geldi. Menisküs yırtıldığında, kopan parça femur ve tibia kemiklerinin hareketini değişik açılardan engelleyecektir. Yırtılan menisküs sıkıntısından kurtulmanın tek yolu yaklaşık 40 dakika süren bir operasyondan geçiyor.

Yırtılan menisküs ve artroskopi işlemi

Yırtık menisküs ile ilgili tüm sakatlıklarda mutlaka iki uzman doktora birden danışmanızı öneriyorum. Burada asıl sıkıntı şu; meniskün yan ve iç olarak iki bölüme ayrılıyor. Bu iki bölümden birisi kısmen kanla beslenebildiği için kendisini onarabilir. Fakat diğer kısım hiçbir şekilde beslenmiyor. Eğer yırtık yerinden kopmamışsa, doktorunuzun bu bölüme şans tanıması gerek. Sporcu hekimleri bu konuda daha bilinçli oluyorlar. Dizinize özel bir destek sistemi uygulanıyor ve birkaç ay hiçbir şekilde diz kırma işlemini yapamıyorsunuz. Yani yaralı bölgenin iyileşmesi için beklenen süreyi en aza indirme şansınız var. Yalnız bu tedavi yönteminin uygulanması için, dizinizi açabilmeniz gerek. Sürekli kilitleniyorsa hiçbir şansınız yok. Artroskopi olmalısınız.

Mutlaka sorun:

MR raporunuzda menisküs yırtığı yazısını gördüğünüzde telaşa kapılmayın. Doktorlar genelde radyolog raporu yerine MR görüntülerini inceliyor. Menisküs yırtığının iç mi ve yoksa dış tarafta mı oluştuğu hakkında bilgi alın. Çünkü dış menisküs kan yoluyla beslenebiliyor. İç menisküs ise bu olanağa sahip değil. Doğal olarak kaliteli bir fizik tedavi ve uykuyla dış menisküsün iyileşmesini sağlayabilirsiniz.

Mutlaka sorun:

Dizinizde kilitlenmeler devam ediyor. Doktorunuzda ameliyat konusunda oldukça ısrarlı. Artroskopi temelde basit bir ameliyat. Bu arada hiçbir ameliyatın kolay olmadığını belirtmek gerek. Dediğim gibi sadece basit bir ameliyat. Sorunlu menisküs düzeltiliyor ve 10 günlük dinlenmenin ardından normal yaşantınıza dönüyorsunuz. Peki risk nerede? Menisküsünüzün yırtık ama ne kadarlık bir bölümü yırtık? Bu soruyu mutlaka sorun. Eğer büyük bir parça alınmak zorundaysa tibia ve femur kemiklerinin işleyişi yıllar geçtikçe kötüye gidebilir ve  genellikle dönüşü olmayan Osteoartrit (eklem iltihabı olarak bilinir) problemine adım atmış olursunuz. Genç yaşınızda yapay diz kullanmayı istemezsiniz sanırım. : )

Ameliyat sonrası dönem:

Yapmanız gereken squat hareketi.

Eğer menisküs ameliyatı olduysanız ve kilo probleminiz varsa derhal diyetisyenin kontrolü altına girerek spor yapmaya başlayın. Bu her şeyden daha önemli. Özellikle quadriceps kaslarınızı kuvvetlendirerek, ekleme binen yükü azaltabilirsiniz. Quadriceps ön bacak kaslarının bütününü anlatıyor. Adından anlaşılacağı gibi dört bölüme ayrılmış. İlk 1 hafta kendi vücut ağırlığınızla squat hareketi yapabilirsiniz. Bu dönemde ağrılarınız artacaktır. Ağrıların artması iyiye işaret. Bu hasarlı ve zayıf bölgenin çalıştığı; kan yoluyla daha fazla besinin taşındığı anlamına geliyor. Doku onarımlarının hızlanması ve kuvvet artışının sağlanması için sağlıklı kan akışının sağlanması gerek. Ön bacak ve arka bacak kaslarını eş zamanlı olarak çalıştırın. Bacağın en çabuk yorulan bölümü hamstring kaslarıdır. Bu kas üç bölümden oluşuyor. Quadriceps kaslarına nazaran gelişimi ve kuvvet kazanımı için daha fazla zamana ihtiyacı var. Yorgunluk anında hiç beklemeden size sinyali verecektir. Bu sinyaller biseps femoris kasının kasılı olarak kalması (kramp) ve esneklik kaybı olarak bilinir. Eğer sık sık hamstring kaslarınızda ilgili problemler yaşıyorsanız; su, potasyum ve magnezyum alımını artırabilirsiniz. Bu iki mineral kas kasılmasının sürekliliğini sağlıyor. Potasyumu dışarıdan takviye olarak alabilir veya günde 2 adet muz tüketebilirsiniz. Ben takviye olarak alınmasından yanayım.

Ligament veya menisküs hasarlı bir dizle bu hareketi birkaç ay erteleyin.

Arka bacak kaslarınızı kolunuzdaki biseps kaslarınızı çalıştırdığınız gibi çalıştırmalısınız. Yani “curl / içe bükme” olarak çalışan hareketlerden yararlanın. Burada bir uyarı yapalım: Yukarıdaki fotoğrafta “Lying leg curl” aletini görüyorsunuz. Sağlıklı bir diz ve arka bacak için en güzel hareketlerden birisi olarak bilinir. Fakat hasarlı bir dizin onarımı için en kötü hareket olacaktır.

Standing Leg Curl sağlıklı kuvvet kazanımı için en doğru hareket.

Bazı spor salonlarında “Standing Leg Curl” aleti yer alıyor. Yani iyileşme sürecinde kullanmanız gereken alet. En az stres ile yalnızca arka bacağınıza odaklanıyorsunuz. Klasik leg curl aletinde çok daha ağır kilolarla çalışabilirsiniz. Çünkü kalf, bel ve kısmen sırt kaslarınız devreye giriyor. O aşamaya gelene kadar birkaç ay beklemenizi öneriyorum.

Standing Leg Curl aletini bulamadığınız zaman, leg extension aletini kullanabilirsiniz.

Az önce bahsettiğim alet tüm spor salonlarında yok. Fakat problem değil. Ön bacak kaslarınızı çalıştırdığınız “Leg Extension” aletinden yukarıdaki gibi yararlanarak, arka bacak kaslarınızı çalıştırabilirsiniz.

Ön çapraz bağ ve parsiyel yırtık 

ACL en sık yaralanan bağların başında geliyor.

Fizyoterapistiniz ön çapraz bağ ve menisküs problemleri için dizinize farklı açılardan baskı uygulayarak testler yapacaktır. Bu testler özellikle ön çapraz bağ hasarının tespiti için %90 veri sağlıyor. Yani ön çapraz bağınızın kopup kopmadığı ile ilgili uzmanın eliyle yapacağı testler kesin sonuç verebilir. Kopmuş bir bağın tedavisi kesinlikle ameliyat gerektirir. Başka bir alternatif düşünmeyin. Spor yapmasanız bile bu ameliyatı olun. Kadavradan veya arka bacağınızdan tendon  alarak sizdeki kopmuş bağın yerine yerleştiriyorlar.

Yan bağ ve ön çapraz bağ ameliyatları konum olarak farklı yerlerden operasyon gerektiriyor. Ön çapraz bağa ulaşmanın tek yolu kemiğinizde bir yol açmaktır. İnsanlar genellikle ACL (ön çapraz) bağını sakatlıyor. Ön çapraz bağ vücudun ileriye doğru koşma, ileri çapraz yön değiştirme ve ileriye doğru sıçrama esnasındaki gerilimlerinden sorumludur. PCL (arka çapraz) nadiren hasar görür. Dış ve iç yan bağ yukarıdaki resimde de göreceğiniz gibi, sağa sola yapacağınız dönüşlerde dizin kararlılığını devam ettirme görevinden sorumlu. Fakat bu bağ dışarıdan gelen darbelere karşı korumasız olduğu için genellikle kopuyor. Futbol ve Rugby  sporcularının en büyük sıkıntısı yan çapraz bağlardır.

Parsiyel yırtık ile tam yırtık arasındaki fark.

Parsiyel yırtık konusuna gelelim. Ön çapraz bağınızdaki parsiyel yırtığın anlamı nedir? Parsiyel yırtık orta dereceli zedelenme anlamına geliyor. Eğer MR raporunda bir de “Klinik korelasyon önerilir.” yazıyorsa, bu MR görüntülerinin tam olarak net olmamasından veya risk teşkil eden bir durumun olduğu anlamına geliyor. Yani dizinizin operasyonla açılıp doktorun kendi gözüyle görmesi gerek. Benim raporumda da bu uyarı vardı. Fakat ben dizimi tam olarak açamadan MR’a girdim ve ön çapraz bağ bükülü haldeyden görüntüler incelendi. Temmuz sonunda yeniden MR’a girerek son durumla ilgili detaylı bilgiler alacağım. Ben de kopma söz konusu değil. Fizik tedavi sayesinde dizim %95 oranında eskiye döndü. Tabii egzersizler sonrasında küçük ağrılar yaşıyorum. Parsiyel yırtık kaliteli fizik tedavi ve egzersizler  ile düzeliyor. Sporcuysanız eğer branşınıza göre çalışmalar yapmalısınız. Önünüzde yaklaşık 3 aylık bir zaman var. Ciddi şekilde egzersiz yapmalı ve kaliteli uyku uyumalısınız. Stres, alkol ve sigara beynin hasarlı bölgeye iyileşme ajanlarını göndermesini engelliyor.

Kas hafızası, glutamin desteği ve hipotalamus

Kas hafızası diye bir şey duydunuz mu? Yalnızca sporcular için geçerli değil. Müzisyenler için de böyle bir hafıza var. Fakat sporcular için çok çok daha önemli. Sporcuların geleneksel yaşantı süren insanlardan önemli bir avantajı var; eski kuvvetlerine ve becerilerine çok daha kısa zamanda dönebiliyorlar. Bu arada  “sporcu” diyorum ama lütfen halı saha ve belediyenin basketbol sahalarında top koşturanlar bunu üzerine almasın. Sporcudan kastım; büyüme çağından itibaren bir branşla uğraşıp, o branşa yönelik motor özelliklere, dayanıklılığa ve kuvvete erişmiş kişiler. Ayrıca vücut geliştirme sporcuları da en tepeden bu konuya dahiller. Kas hafızasının oluşması için bir hareket düzeneğinin zaman içinde sürekli olarak tekrar edilmesi gerekiyor. Bu sayede uzun süreli hafızaya bu veriler yerleştirilerek bir görev haline getiriliyor. 2 yıl vücut geliştirme sporuyla ilgilenip 4 ay ara verdiğinizde, önemli bir kütle kaybı yaşarsınız. Fakat eski ritminizin ve kuvvetinizin %80′ine ulaşmak ortalama 4 haftanızı alır. Yani yaklaşık 1 ayın sonunda tüm motor sisteminizin büyük oranda eskiye döner. O nedenle yaralı dokuların iyileşme sürecinde sporcuların klasik yaşam süren insanlar karşısında çok önemli avantajları var.

Kas hafızası: Sporcuların daha kısa sürede iyileşmesine neden oluyor.

Glutamine bir aminoasit. Vücudumuz kısmet üretiyor. Direkt olarak kas yapısının onarımıyla ilgilenir. Özellikle vücut geliştirme sporuyla ilgilenenler yakından bilirler. Kas yıkımının önüne geçmek ve anabolik süreci devam ettirme adına kullanılması zorunludur. Glutamine’i dışarıdan takviye şeklinde alarak, dokuların iyileşme sürecini hızlandırabilirsiniz. Özellikle diz çevrenizi kuvvetlendirme döneminde kesinlikle daha fazla glutamine’i kan dolaşımına dahil edin. Bazı cerrahların ameliyat sonrasında hastalarına glutamine yüklemesi yapmalarının sebebi yaraların ve dokuların daha çabuk süre içinde iyileşmesini sağlamaktır.

Hipotalamus

Hipotalamus konuya ilginç bir yerden bağlanıyor. Önce şunları düşünün; sokakta yürürken nasıl yürüdüğünüzü düşünüyor musunuz? Merdivenden çıkarken aşağı düşer miyim korkusu var mı? Tabii ki yok. Çünkü dizimiz hipotalamus ile bağımsız bir yaşam sürüyor. Ta ki dizimizdeki bir ligamentin görevini yerine getiremediği o şanssız zamana kadar. O andan itibaren kontrolü hipotalamus alıyor. Artık adım atarken korkuyor, ayağa kalkarken ağrı endişesi duyuyorsunuz. Kısacası hiçbir şeyin eskisi gibi olamayacağı duygusu her yanınızı kaplıyor. Bunun nedeni dizinizdeki kontrolün beyindeki hipotalamus bölgesine geçmesidir. Bildiğiniz gibi hipotalamus defansif davranışlardan (korku gibi) sorumlu. Eğer tedavilerin işe yaramayacağını düşünerek normal adımlardan korkmaya devam ederseniz, bu basit problemi kronik hale  getirebilirsiniz. Yürürken yaşadığınız sıkıntı, oradaki problemin büyüklüğünden değil hipotalamus’un sizi korumaya çalışmasından kaynaklanıyor.


9 yorum var
  • Sibel

    2. Bolum nerde??

  • ayberk

    Merhaba,

    Yazıyı birkaç gün önce yayına aldım. Müsait bir zamanda diğer bölümü de bitireceğim.

  • ışıl

    Merhaba menisküs ve ön çaprazbağı tamamen deforme olmuş biri olarak 2. yazınızı okumayı çok istedim ama bulamadım. Glutaminin yanında bcaa desteklerde kas onarımı ve yapılanmasında oldukça etkin diye biliyorum. Güzel yazınız için teşekkürler, iyi çalışmalar

  • Türker akın

    Teşekkürler, gerçekten o kadar site içerisinde en aydınlatıcı sizin yazınız, ub arada 2. bölüm nerede?

  • ayberk

    Selamlar,

    Yazmıştım fakat sitenin barındırıldığı server’daki bir problem nedeniyle bazı yazıları kaybettim. Tekrar yazacak fırsatı da yaratamadım ne yazık ki.

  • fatih kaya

    yazılar için çok teşekkürler. benim diz ön çapraz bağımda çekildiğim mr sonucu belirgin intensite, kalınlık artışı, konturlarında silinme, lifleri arasında sıvı birikimleri ve liflerin devamlılığında yer yer bozulma ve irregüler seyir izlenmiştir yazmakta. bunun açıklaması tam olarak nedir ve tedavisi nedir? teşekkürler. cevaplarsanız mutlu olurum:)

  • ayberk

    Merhaba,

    Doktorunuza danışmadınız mı?

  • fatih kaya

    danışamadığım için soruyorum

  • ahmet

    Öncelimle yaziniz icin tesekkurler benim 1 ay once amator ligmacimda dizim donduve diz kapagim cikci acilde alciya aldilarve 20 gun kaldi alci cikdiginda ayagimi hic bukemiyordum 4 gundur fiziktedaviye gidiyorum az bise bukebiliyorum mr cekindim ve on capraz kopuk ic dis munis kusde yortik ve ic yan bagda zedelenme var ve ameliyat olucam ayagim acilmafan ameliyat olrsam risk artiyomus ve kemiklerde odemvar bu ayak fizik yedaviyle acilir dimi 15 gunde ?

Leave a Reply